آزمایش‌های اولیه بررسی ناباروری چه چیزهایی را مشخص می‌کنند؟

شایع‌ترین اشتباه در مسیر بررسی ناباروری این است که ماه‌ها صرف بررسی خانم شود و آنالیز اسپرم آقا به آخر فهرست بیفتد. این ترتیب نه علمی است و نه به نفع زوج، چون بخش قابل توجهی از موارد ناباروری عامل مردانه دارد و بخش دیگری هم‌زمان هر دو طرف را درگیر می‌کند.

بررسی هم‌زمان یک مزیت عملی هم دارد: آنالیز اسپرم ساده‌ترین، سریع‌ترین و کم‌هزینه‌ترین آزمایش کل این مجموعه است. منطقی نیست که ارزان‌ترین و سریع‌ترین بخش ارزیابی، آخرین کاری باشد که انجام می‌شود.

به همین دلیل در نخستین جلسه، پرونده به‌صورت «پرونده زوج» باز می‌شود. حتی وقتی در نهایت مشکل تنها در یک طرف پیدا شود، تصمیم درمانی — از IUI تا IVF — همیشه بر اساس تصویر کامل هر دو نفر گرفته می‌شود.

جلسه اول بیش از آنکه آزمایش باشد، گفت‌وگو است. سابقه قاعدگی و نظم آن، سابقه بارداری یا سقط، جراحی‌های قبلی لگن و تخمدان، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی و سابقه خانوادگی — همه پرسیده می‌شود، و همین پاسخ‌ها تعیین می‌کنند کدام آزمایش لازم است و کدام نه.

مدت تلاش برای بارداری هم اهمیت دارد، چون آستانه بررسی به سن بستگی دارد: زیر ۳۵ سال پس از یک سال و از ۳۵ سال به بالا پس از شش ماه. در برخی شرایط، هیچ‌یک از این دو دوره انتظار لازم نیست و بررسی باید فوراً شروع شود.

همین مرحله است که ارزیابی را از یک فهرست ثابت آزمایش جدا می‌کند. درخواست بی‌هدف هر آزمایش موجود، هزینه و اضطراب اضافه می‌کند بدون آنکه پاسخ روشن‌تری بدهد.

بررسی خانم سه لایه دارد. لایه اول، سلامت کلی بدن است — چون بارداری روی بدنی اتفاق می‌افتد که باید آن را تحمل کند. لایه دوم، وضعیت هورمونی و تخمک‌گذاری. لایه سوم، ساختار رحم و تخمدان‌ها.

نتیجه این سه لایه در کنار هم خوانده می‌شود، نه جدا. یک عدد هورمونی به‌تنهایی معنای محدودی دارد؛ همان عدد در کنار سن، یافته سونوگرافی و نظم قاعدگی است که تصویر می‌سازد.

بررسی آقایان با شرح‌حال شروع می‌شود: بیماری‌های گذشته، جراحی‌های ناحیه کشاله و بیضه، عفونت‌ها، داروها، تماس شغلی با گرما یا مواد شیمیایی، و مصرف دخانیات یا الکل.

آزمایش اصلی، آنالیز مایع منی است و سه چیز را جداگانه گزارش می‌کند: تعداد یا غلظت اسپرم، حرکت آن‌ها، و شکل ظاهری. هر سه معنای مستقلی دارند — تعداد کافی با حرکت ضعیف مسئله‌ای متفاوت از تعداد کم با حرکت خوب است.

یک نکته که اغلب گفته نمی‌شود: نتیجه آنالیز اسپرم بین دو نمونه از یک فرد می‌تواند تفاوت محسوسی داشته باشد. تب، بیماری اخیر، فاصله نامناسب از نزدیکی قبلی یا فشار روانی همه بر نتیجه اثر می‌گذارند. به همین دلیل تصمیم مهم بر پایه یک نمونه غیرطبیعی گرفته نمی‌شود و معمولاً آزمایش با فاصله تکرار می‌شود.

اگر نتیجه در دو نمونه غیرطبیعی بماند، بررسی ادامه پیدا می‌کند: معاینه برای واریکوسل، بررسی هورمونی، و در موارد تعداد بسیار پایین یا نبود اسپرم، ارزیابی ژنتیکی. حضور فوق تخصص ناباروری مردان در همین مرحله تفاوت ایجاد می‌کند.

سه حالت پیش می‌آید. حالت اول، یافتن علتی مشخص و اغلب قابل درمان. حالت دوم، نتایج طبیعی در هر دو نفر — که ناامیدکننده به نظر می‌رسد اما در واقع به معنای نبود مانع بزرگ است و در بخشی از این موارد درمان‌های ساده‌تر مؤثر واقع می‌شوند.

حالت سوم، یافته‌ای مرزی است: عددی که کمی خارج از محدوده معمول است اما به‌تنهایی توضیح‌دهنده ناباروری نیست. این حالت شایع‌تر از دو حالت دیگر است و بیشترین اضطراب را ایجاد می‌کند؛ تفسیر آن تنها در کنار بقیه پرونده معنا دارد.

برگه آزمایش را با نتایج دیگران مقایسه نکنید. محدوده مرجع بین آزمایشگاه‌ها و روش‌های سنجش متفاوت است و همین مقایسه، منبع بیشترین نگرانی بی‌مورد در این مرحله است.